The Religion and Rituals of the Nomads of Pre Islamic Arabia-Ahmad Al-Jallad
 

Linki tıklayıp, Türkçe'ye çevirerek kitabı okuyabilirsiniz.
https://brill.com/display/title/61413

Chatgpt'den kitabı özetlemesini istedim;

Kitabın en önemli özelliği, İslam öncesi Arap dini hakkında İslam sonrası yazılmış kaynaklara değil, doğrudan İslam'dan önce göçebelerin kayalara kazıdığı Safaitik yazıtlarına dayanmasıdır. Bu nedenle son yıllarda bu alandaki en önemli akademik çalışmalardan biri kabul edilir.

Kitabın temel tezi

Yazarın iddiası şudur:

İslam öncesi Arap dini bugüne kadar büyük ölçüde İslam dönemi yazarlarının anlattıkları üzerinden yeniden kurulmaya çalışıldı. Oysa Safaitik yazıtlar, bu dine inanan insanların kendi bıraktıkları birincil kaynaklardır ve onların dünya görüşünü doğrudan yansıtır.

1. Safaitik yazıtlar nedir?

MÖ 1. yüzyıl ile MS 4. yüzyıl arasında bugünkü:

Güney Suriye
Kuzey Suudi Arabistan
Ürdün
Irak çölünde

yaşayan göçebeler binlerce kaya yazısı bırakmıştır.

Bu yazılarda insanlar;

dua eder,
tanrılardan yardım ister,
kurban kestiklerini anlatır,
ölen yakınlarını anar,
yolculuklarını kaydeder,
savaşlardan bahseder.

Dolayısıyla bunlar dini hayatın doğrudan belgeleridir.

2. Kurban

Kitabın ilk büyük bölümü kurban ritüelleridir.

Yazarın vardığı sonuçlara göre:

Hayvan kurbanı oldukça yaygındır.
Özellikle
sefere çıkmadan önce,
tehlikeli yolculuklarda,
yağmur dileğinde,
mevsim geçişlerinde
kurban kesilirdi.

Kurbanın amacı çoğu zaman:

korunmak,
tanrıların yardımını istemek,
şükretmekti.

Modern anlamda "günah çıkarma kurbanı" fikri çok belirgin değildir.

3. Kutsal taşlar

Kitapta sık sık geçen kavramlardan biri:

nṣb

Bunlar kutsal dikili taşlardır.

Yazar bunların:

ibadet noktası,
adak taşı,
kutsal işaret

olarak kullanıldığını savunuyor.

Bu gelenek daha sonra Arap yarımadasındaki birçok kutsal taş kültüyle ilişkilendiriliyor.

4. Hac

En ilginç sonuçlardan biri:

İslam öncesinde de hac benzeri ziyaretler vardı.

Belirli dönemlerde insanlar:

kutsal alanlara gidiyor,
ibadet ediyor,
kurban kesiyor,
adak sunuyordu.

Yazar bunun İslam'daki hacla tamamen aynı olduğunu söylemez.

Ama ortak kökenlere işaret eder.

5. Tanrılar

Kitap onlarca tanrıdan söz ediyor.

Bunlar arasında:

Dusares
Allat
al-Uzza
Manat
Baalshamin
Ruda
Gadd

gibi isimler bulunuyor.

Ancak yazar önemli bir noktaya dikkat çekiyor:

Her kabile aynı tanrılara tapmıyordu.

Din oldukça yereldi.

Her bölgenin kendi koruyucu ilahları vardı.

6. Tanrılarla ilişki

İnsanlar tanrılardan en çok şunları ister:

yağmur
güvenlik
intikam
hastalıktan kurtulma
sürülerin korunması
aileye kavuşma
yolculuğun güvenli geçmesi

Yani din günlük hayatın merkezindedir.

Tanrılar ahlaki ilkelerden çok hayatın pratik sorunlarıyla ilişkilidir.

7. Günah anlayışı

Kitap burada ilginç bir sonuca ulaşıyor.

Yazarın ifadesiyle:

İslam'daki sistemli günah-tevbe öğretisinin aynısını gösteren güçlü kanıt yoktur.

Bunun yerine insanlar:

tanrıların gazabından korkuyor,
bazen pişmanlık ifade ediyor,
bazen kendilerini suçlu hissediyor,

ama bunun sistematik bir "teoloji" oluşturduğu söylenemez.

8. Kader

Safaitik yazıtlarda kader kavramı da görülüyor.

İnsanlar:

ölümün kaçınılmaz olduğunu,
yazgının değişmediğini

ifade ediyorlar.

Ancak yine de tanrılardan yardım istemeyi sürdürüyorlar.

Bu yüzden kadercilik ile dua yan yana bulunuyor.

9. Ölümden sonra hayat

Kitabın en dikkat çekici bölümlerinden biri budur.

Yazarın ulaştığı sonuç:

Safaitik yazıtlar ölüm sonrası yaşam konusunda çok az bilgi verir.

Şunlar görülür:

mezar kültü,
ölülerin isimlerinin anılması,
mezarların korunması.

Ama:

cennet,
cehennem,
ayrıntılı ahiret tasviri

neredeyse yoktur.

10. Putlar

Yazarın önemli gözlemlerinden biri:

İnsan biçimli heykeller vardı.

Ancak bunların ne kadar yaygın olduğu kesin değildir.

Kaya resimleri ve bazı yazıtlar buna işaret eder.

11. Dünya görüşü

Kitabın son bölümünde yazar bütün verileri bir araya getirerek şu tabloyu çizer:

İslam öncesi göçebe Araplar için evren:

tanrılarla dolu,
doğayla iç içe,
kaderin etkisinde,
kutsal mekânların bulunduğu,
sürekli dua edilen,
kurbanın önemli olduğu

bir dünyadır.

Bu din büyük ölçüde göçebe yaşamına uyarlanmış pratik bir inanç sistemidir.

Kitabın önemi

Bu kitabın en güçlü yanı, İslam öncesi Arap dinini yüzlerce yıl sonra yazılmış rivayetlerden değil, o dönemde yaşamış insanların kendi yazıtlarından hareketle yeniden kurmaya çalışmasıdır. Yazar, İslamî kaynakları tamamen reddetmez; ancak onları yazıtlar, dilbilim ve arkeolojiyle karşılaştırarak eleştirel biçimde değerlendirir. Bu yaklaşım, erken Arap dini üzerine çalışan araştırmacılar için önemli bir metodolojik katkı olarak görülmektedir.

Şu makaleyi de, meraklıları için bu konu altına ekleyeyim;
https://www.researchgate.net/publica...GICAL_EVIDENCE

Chatgpt'den makaleyi özetlemesini istedim;

Bu makale:

Eyad Almasri & Mairna Mustafa (2019), Nabataean Fertility Myth: Place, Time, Rituals and Actors Based on Archaeological Evidence, Ürdün'ün güneyindeki Khirbet et-Tannur Tapınağı'nda bulunan arkeolojik bulgular üzerinden Nebatîlerin bereket (doğurganlık) inancını yeniden inşa etmeyi amaçlıyor. Yazarlar yazılı metinlerin azlığı nedeniyle özellikle heykelleri, tapınak mimarisini ve ikonografiyi temel alıyor.

Makalenin ana tezi

Yazarlara göre Nebatî dininin merkezinde, göğü temsil eden erkek tanrı ile toprağı temsil eden kadın tanrıçanın kutsal birleşmesi fikri bulunuyordu. Bu birlik, yağmurun toprağı döllemesi ve doğanın yeniden canlanmasının kutsal modeli olarak görülüyordu.

1. Bereket tanrıları kimlerdi?

Makalenin en önemli iddiası şudur:

Nebatîlerin başlıca bereket çifti:

Baalshamin (gök tanrısı)
Atargatis (toprak ve bereket tanrıçası)

idi.

Yazarlar, Khirbet et-Tannur'daki iki büyük tahtta oturan heykelin bu ilahları temsil ettiğini savunur.

Baalshamin'in yanında iki boğa bulunur.
Atargatis'in yanında iki aslan vardır.

Boğa yağmur ve göğün gücünü; aslan ise tanrıçanın kudretini simgeler.

2. Khirbet et-Tannur neden önemli?

Tapınak:

yerleşimden uzakta,
yüksek bir tepe üzerinde,
hac amacıyla ziyaret edilen

bir kutsal merkezdi.

Buraya özellikle:

tüccarlar,
göçebeler,
hacılar

geliyordu.

Yazarlara göre insanlar burada:

sürülerinin çoğalması,
yağmur,
tarımsal bereket,
ticari başarı

için dua ediyordu.

3. Bereket törenleri ne zaman yapılıyordu?

Makaleye göre ritüeller mevsim döngülerine bağlıydı.

En önemli dönemler:

İlkbahar
hasat
yağmur
yeni yaşam

ve

Sonbahar
ekim
tohum
yeni tarım yılı

idi.

Yazarlar bunun iki ayrı "yılbaşı" kutlaması olabileceğini öne sürüyor.

4. Ritüeller nasıl yapılıyordu?

Arkeolojik verilere dayanarak şu uygulamalar öneriliyor:

kurban kesme,
tütsü yakma (özellikle günlük),
tanrılara adak sunma,
kutsal su ile arınma,
sunak etrafında dolaşma,
dua,
kutsal alaylar.

Bunların tamamı kesin olarak belgelenmiş değildir; yazarlar bunları ikonografi, mimari ve karşılaştırmalı Yakın Doğu dinleri üzerinden yeniden inşa etmektedir.

5. Kutsal su

Tapınakta:

su kanalları,
havuzlar,
arınma düzenekleri

bulunmuştur.

Makaleye göre su yalnızca temizlik için değil,

ritüel arınmanın bir parçası

olarak kullanılıyordu.

Bu uygulamanın Petra'daki başka kutsal alanlarda da görüldüğü belirtiliyor.

6. Kimler katılıyordu?

Yazarların değerlendirmesine göre törenlere:

kral ailesi,
rahipler,
müzisyenler,
hacılar

katılıyordu.

Petra'da bulunan pişmiş toprak müzisyen figürleri de bunun kanıtı olarak yorumlanıyor.

7. Atargatis kimdir?

Makalede Atargatis'in yalnızca Nebatî bir tanrıça olmadığı belirtiliyor.

Onun;

Suriye,
Mezopotamya,
Mısır

geleneklerinden etkiler taşıdığı ileri sürülüyor.

Yazarlar Atargatis'i zaman zaman:

Allat,
el-Uzza

ile ilişkilendiriyor.

Bu durum Nebatî dininin çevre kültürlerle güçlü etkileşim içinde olduğunu gösteriyor.

8. Baalshamin'in görevi

Baalshamin:

göğün efendisi,
yağmurun sahibi,
yıldırım tanrısı,
rüzgârın yöneticisi

olarak yorumlanıyor.

Yağmur sayesinde toprağın verimli hâle geldiğine inanılıyordu.

Bu nedenle bereket mitinin erkek tarafını temsil ediyordu.

9. Bereket miti neyi anlatıyor?

Makalenin temel yorumu şöyledir:

Gökyüzü (erkek tanrı)

↓

yağmur gönderir

↓

toprak (kadın tanrıça)

↓

ürün verir

↓

insanlar yaşar.

Bu döngü her yıl kutsal törenlerle yeniden canlandırılıyordu.

10. Mimari de ritüelin parçasıydı

Yazarlara göre:

sunakların konumu,
avlular,
kutsal alanın planı,
yüksek tepeye kurulmuş olması

ritüeller için bilinçli biçimde tasarlanmıştı.

Tapınak yalnızca ibadet edilen bir bina değil, ritüellerin sahnesiydi.

Makalenin güçlü yönleri

Bu çalışma özellikle şunlar açısından değerlidir:

Arkeolojik bulguları sistematik biçimde bir araya getirir.
Heykel ikonografisini Yakın Doğu mitolojisiyle karşılaştırır.
Nebatî dinini yalnızca Petra üzerinden değil, daha geniş Suriye–Arabistan bağlamında ele alır.

Zayıf yönleri ve dikkat edilmesi gereken noktalar

Makalenin bazı sonuçları ise kesin kanıtlar değil, yorum niteliğindedir:

Et-Tannur'daki heykellerin gerçekten Baalshamin ve Atargatis'i temsil ettiği konusunda akademik görüş birliği yoktur; farklı araştırmacılar bunları Dushara, Qos-Dushara, Allat veya el-Uzza ile de ilişkilendirmiştir.
Tapınakta gerçekleştirilen ritüellerin ayrıntıları doğrudan yazılı Nebatî metinlerinden değil, mimari, ikonografi ve çevre kültürlerle yapılan karşılaştırmalardan çıkarılmaktadır.
Bu nedenle makale, "Nebatîlerin dini kesin olarak buydu" demekten ziyade, mevcut arkeolojik kanıtlarla en olası yeniden yapılandırmayı sunmaktadır.