Psikanalitik Yaklaşım: Bilinçaltından Notlar
 

PSİKANALİTİK YAKLAŞIM: BİLİNÇALTINDAN NOTLAR
KİMİM BEN?

PSİKANALİTİK YAKLAŞIM: BİLİNÇALTINDAN NOTLAR


Sigmund Freud

Bugün, hangi kitapçıya giderseniz gidin "Psikoloji" başlığı altındaki rafların en göze çarpıcı sıralarına onlarca kitabıyla Sigmund Freud'un yerleştiğini görüyorsunuz. Bu saptamaya paralel olarak, küçük çaplı bir test yaparak sokaktan geçen ilk 100 kişiye psikolojiye dair bildikleri birkaç ismi saymalarını istesek, Freud'un ilk sırada gelme olasılığı oldukça yüksek görünüyor. Her ne kadar bir tıp profesörü olsa da, psikoloji tarihine bu denli derin bir mühür basan bu figürün kuramlarını bir kez daha hatırlayalım istedik. Kendi deneyimledikleri ve hastalarının klinik incelemelerine dayanarak kişilik kuramı ve akıl hastalıkları üzerine yoğun çalışmalarda bulunan Freud, 4 ana unsurun altını çiziyordu: Bilinç seviyeleri, kişilik yapısı, kaygı ve psikolojik savunma mekanizmaları ve gelişimde psikoseksüel evreler.

Bilinç Seviyeleri ve Buzdağı Benzetmesi:

Freud'un bilincin çeşitli katmanlarından bahsettiği kuramı "topografik zihin modeli" olarak da adlandırılıyor. Topografinin sözcük olarak yer betimi anlamına geldiğini göz önünde bulunduracak olursak buzdağı ve bilinç arasındaki benzeşimi kurmak çok da zor olmuyor. Çünkü Freud, bilinci bir buzdağına benzeterek farklı bilinç aşamalarını bu buzdağının suyun altında ve üstünde kalan kısımlarıyla, yerlerini su seviyesine göre betimleyerek bağdaştırıyor. Dolayısıyla su seviyesini bilinç eşiği olarak düşünürsek, bu eşiğin altında bilincin en büyük alanını oluşturan bilinçaltının yattığına inanıyor. Bilinç ve bilinçaltı arasında bulunan ön bilinç aşamasında ise o anda farkında olmadığımız ancak her an bilince taşıyabileceğimiz anılarımız ve dünya bilgileri yer alıyor.

Bilinç Aşaması (Buzdağının su yüzeyinden görünen kısmı): Bilincinde olduğumuz her türlü düşünce ve algılar bilinç aşamasını oluşturuyor. Bu düşünce ve algılar farkındalık eşiğinin üzerinde kaldıklarından kendilerini açıkça belli ediyorlar.

Ön Bilinç Aşaması (Buzdağında su seviyesinin hemen altı): O anda bilincinde olmasak da hemen bilince aşıyabileceğimiz anılar ve dünya bilgilerini kapsıyor. Bu aşama, bilinçle bilinçaltı arasında bir tür geçiş aşaması görevi üstleniyor.

Bilinçaltı (Buzdağının suyun altındaki geri kalan kısmı): Bilinçaltında farkında olmadığımız korkular, kabul göremez cinsel arzular, mantık dışı istekler, vahşet yönelimleri, utanç verici deneyimler, bencilce istekler ve ahlak dışı dürtüler bulunuyor. Buzdağı benzetmesinde, buzdağının en büyük alanını oluşturuyor. Freud, insanın doğası gereği şiddet ve cinselliğe yönelik utanç verici dürtüler barındırdığını iddia ederek, bilinçaltımızda bu fikir ve dürtülerin koğuşlandığını belirtiyor.

Kişilik Yapısı: İd, Ego ve Süper Ego


Freud, kişiliği oluşturan üç temel yapıdan söz ediyordu: İd, ego ve süper ego. Bu üç yapıyı arzu, mantık ve vicdan olarak da düşünebiliriz. Eğer ki kimi zamanlarda farklı bir kişiymişçesine hareket ettiğinizi düşünüyorsanız bu dalgalanmalar Freud'a göre farklı kişilik yapılarınızın savaşımından kaynaklanıyor olmalı.

İd, ilkel ve doğuştan getirdiğimiz dürtülerimizi kapsıyor. Bedensel ihtiyaçlarımızın, cinsel arzularımızın ve saldırgan tepkilerimizin idden kaynaklandığını söyleyebiliriz. Freud'a göre idin arzu ve istekleri tamamen bilinç dışı ve "zevk prensibi"yle işlemekte. İdin temel güdülerimizi kapsadığını düşününce, zevk prensibiyle işlemesi doğal. Çünkü ilkel güdüler, arzulara bir an önce doyum arayıp bireyin davranışlarını bu yönde şekillendirebiliyorlar.

Ancak ne yazık dünya tüm arzu ve dürtülerimizi o anda tatmin etmemize olanak sağlamıyor. Eğer haz tatmini odaklı yaşamaya devam edersek pek çok sorunla yüz yüze kalabiliyoruz. Yaşamın bu şartlarıyla başa edebilmekse ikinci kişilik yapımız olan egoya düşüyor. Ego, idin tatmin edilebileceği elverişli şartlar oluşana kadar onu kontrol altında tutuyor. Öyleyse ego "gerçeklik prensibi"yle işliyor. Çevresel şartları değerlendirerek pek çok davranışın olası sonuçlarını tartıyor. Bu şekilde, uygun zamanı kollayarak bireyin anlık dürtüleri sonrasında acı çekmesini engellemiş oluyor. Egonun kimi işlevleri bilinçliyken kimileri bilinç dışı gerçekleşiyor.

Kişiliğimizin son öğesiniyse süper ego oluşturuyor. Süper ego da tıpkı ego gibi idin arzu ve isteklerini baskı altında tutmaya çalışıyor. Ancak ego idin tatminleri için uygun zamanlar kollarken süper ego ahlak kurallarını devreye sokuyor. Daha açık bir deyişle, idin bu yönde tatmininin doğru olup olmadığını sorguluyor. Süper ego için tatminde yalnızca doğru zamanın kollanması değil, ahlaki kurallara uygunluk da önem kazanıyor.

Ailemizden edindiğimiz eğitim, yaşadığımız toplumun normları ve kendi deneyimlerimiz süper egonun oluşumunda en önemli etkenleri oluşturuyor. Ancak süper ego geliştikçe, ilkel güdülerimizin tatmini daha da fazla engellenmiş oluyor. Bu nedenle de ego, id ile süper ego arasında bir anlamda köprü görevi üstlenmiş oluyor. Bunu bir şekilde bir savaşım ve çatışma olarak da düşünebiliriz. Sürekli olarak kişiliğimizi oluşturan bu yapılar birbirleriyle çekişmek zorunda kalıyorlar. İşte, bu savaşım Freud'a göre kişiliğin ve çoğu psikolojik rahatsızlığın temelini oluşturuyor.

Kaygı ve Savunma Mekanizmaları


Biliyoruz ki Freud, cinsellik ve şiddet olmak üzere iki temel güdüye sahip olduğumuzu düşünüyor. Bu iki temel güdü, kişiliğimizin "id" yapısını oluşturuyor. Haz prensibiyle işleyen id, sürekli olarak tatmin arıyor. Sosyal çevre ve kültürün neyin kötü neyin yanlış olduğuna dair üzerimize yaptığı baskıysa kişiliğimizin "süper ego" yapısıyla hayat buluyor. Son yapı olan ego, işte bu temel güdülerimizle kültürel elemanlar arasında bir köprü görevi görüyor ve id'i sosyal açıdan kabul görecek yollarla tatmin etmeye çalışıyor. Ancak kimi zamanlarda id o denli büyüyor ki, kontrolden çıkabiliyor. Böyle durumlarda birey kendini içinden çıkılamaz bir kaygının eşiğinde buluyor. Bu kaygıysa gerginlik, öfke ve üzüntü getiriyor. Kişi, id ile süper ego arasındaki savaşta bir uzlaşma yakalayamıyor. Örneğin, arzuladığı bir beraberliği ahlaki değerlerle örtüşmediği için yaşayamıyor. İşte böyle durumlarda ego sıralayacağımız savunma mekanizmalarını araç olarak kullanıyor:

1.)Bastırma:
Freud'un savunma sistemlerinin çekirdeğinde yer alan bastırma mekanizmasında kişi, kendisini tehdit eden herhangi bir uyaranı ya da hayatına giren ve ona travmatik deneyimler yaşatan herhangi birini tamamen unutabiliyor.
Örn: Fobiler. Kişi sebepsiz bir korku duysa da bu korkunun çıkış kaynağını hatırlamıyor.

2.)Reddetme:
Reddetmede kişi, bastırmanın aksine gerçeğe dair herhangi bir bilince sahip olsa da kaygı yaratan uyaranın varlığını reddederek yok sayıyor.
Örn: Sınav sonuçları açıklandı ve kötü bir not alındı diyelim. Bu kötü notun alınmış olmadığını varsayarak, öğretmenin puanları toplarken bir yanlışlık yapmış olduğunu düşünme.

3.)Yöneltme:
Kişi kabul görmesi güç bir içtepiyi başka bir uyarana yöneltiyor.
Örn: İş yerinde patronla bir gerginlik yaşayıp siniri eve döndükten sonra, eşten çıkarma.

4.)Olayları entelektüelleştirme:
Kişi herhangi bir olayın duygusal yönünü görmezlikten gelerek, onun entelektüel açıdan göze çarpan özelliklerine odaklanıyor.
Örn: Herhangi bir yakının kaybında, üzüntü ve yas duyulacağına cenaze töreninin detaylarına takılma.

5.)Yansıtma:
İçsel bir gerçeğin yarattığı kaygı nedeniyle, kişi kişisel etmenlerle ilgili bir durumu dışarıdaki bir uyarana bağlıyor.
Örn: Herhangi biriyle tartışılırken kaybediliyorsa tartışmada haksız düşmemek adına karşıdakinin "akılsız" olduğunu söyleme.

6.)Mantık çıkarımları:
Olayların gerçek nedenlerinden farklı mantık çıkarımları yapılıyor.
Örn: Hoşlandığı kadın tarafından reddedilen bir adamın "Zaten yeterince iyi değildi" gibi bir çıkarımda bulunması.

7.) Tepki oluşturma:
Tepki oluşturma mekanizmasında kişi, istenmeyen düşünce ve davranışları reddetmekle kalmayıp, kendisinin bu düşünce ve davranışları sergileyen gruptan olmadığına inandırıyor.
Örn: Herhangi bir arkadaşından nefret eden bir kişi, ona aşırı sevgi gösterilerinde bulunuyor olabilir.

8.) Geri çekilme:
Kişi geçmişte kendisini güvende hissettiği bir gelişimsel döneme geri dönüyor.
Örn: Yaşça büyük bir çocuğun stresli olduğu bir dönemde tekrar yatağını ıslatmaya başlaması.

9.) Süblimasyon:
Saldırganlığın ardında yatan itici kuvvet olarak görülüyor.
Örn: Bir gencin içindeki saldırganlık duygularını amerikan futbolu oynayarak boşaltması.

Şimdi de sayın evrensel-insan, sizin bebeklerde iç güdüsel kavramlar adına yönelttiginiz sorunun yanıtı için psiseksüel evreleri tanımlayan bir çalışmayı veriyorum, lütfen dikkatle inceliyiniz.

Gelişimde Psikoseksüel Evreler

İlk altı yaş gelişiminde sözünü ettiği psikoseksüel evrelerin Freud'un kuramları içinde en çok tartışılanı olduğunu söylememiz yanlış olmaz. Kişiliğin nasıl geliştiğine yönelik olarak öne sürdüğü bu düşünceler cinsel gelişimimiz sırasında içinden geçtiğimiz evrelerin ileriki yaşlarda kişiliğimizi ne yönde etkilediğine vurgu yapıyor. Bu evrelerin her birini teker teker incelemeden önce, cinsel gelişimde kritik rol oynayan iki önemli kavrama göz atmakta fayda var:

Libido: İdi tetikleyen içgüdüsel güç olarak tanımlanıyor. Odak noktası her zaman haz olsa da içinden geçtiğimiz her bir psikoseksüel gelişim evresinde farklı şeylerden zevk duyuyor ve libidomuzun bir kısmını o evrede o davranışla beraber geride bırakmış oluyoruz.

Asılı kalma: Libido enerjisinin çok büyük bir kısmı herhangi bir evrede asılı kalabiliyor. Bu durum bireyin gelişimi açısından oldukça zararlı. Çünkü enerjisinin büyük bir kısmını belli bir evrede harcayan kişi, gelişimine devam edecek yeterli "psişik enerji"yi bulamayabiliyor. Dolayısıyla, o evreye has bir takım alışkanlıklar geliştirebiliyor. Bunun yanı sıra, yeteri kadar olgunlaşamayan birey psikolojik rahatsızlıklar geliştirebiliyor.

Kurama göre gelişimimiz sırasında farklı dönemlerde bedenimizin farklı bölgelerinden haz duyuyoruz. 18 aylık olana kadar geçen süreçte bu beden bölgesi ağız. Oral dönem olarak adlandırılan bu evrede bebek çevresinde gördüğü, eline aldığı ne varsa ağzına götürüp bu davranıştan haz alıyor. Eğer ki çocuk bu dönemde asılı kalırsa, ileride oldukça saldırgan ve küfreden bir kişilik sergileyebiliyor. Bunun yanı sıra sigara, aşırı yemek yeme gibi zararlı alışkanlıklar sergileyebiliyor.

Oral dönem

Bir sonraki evre 18 - 36 aylık dönemi kapsayan anal dönem. Tuvaletini yaparken büyük bir haz duyan çocuk için zevk bölgesi anal bölge. Libido enerjisinin çoğu bu dönemde asılı kalırsa ileride düzenli ve tertipli olmaya dair bir takıntı (anal-çekilme) ya da dikkatsizlik, dağınıklık (anal-dışavurum) sergilenebiliyor. Çocuğun ileride anal-çekilme ya da anal-dışavurum özellikleri gösterip göstermeyeceğini belirleyense ailenin çocuğun tuvalet eğitimindeki tutumu oluyor. Eğer oldukça sert bir tutum sergilenirse çocuğun kişiliği mükemmeliyetçilik takıntısı çerçevesinde gelişiyor. Tuvalet eğitiminde aile aşırı rahatsa, dağınık ve disiplinsiz bir kişilik geliştirebiliyor.

Anal dönem

3 - 6 yaş arasındaki zevk bölgesiyse genital bölge. Fallik dönem olarak adlandırılan bu yaşlarda Oedipus ya da Elektra kompleksi gelişebiliyor. Oedipus kompleksi erkek çocuğun babasını annesinden kıskanması ve bilinçaltından babasının ölmesini istemesi olarak tanımlanıyor. İsmini Yunan mitolojisinden alan kavram, hikâyede babasını öldürüp annesiyle evlenen Oedipus'a gönderme yapıyor. Ancak bu gizil duygular bir süre sonra çocukta kaygı uyandırmaya başlıyor. Annesine duyduğu arzu dolayısıyla hadım edileceği korkusu duymaya başlıyor. Elektra kompleksi ise kız çocuğun babasına duyduğu aşk dolayısıyla annesine olan kıskançlığını ifade ediyor. Bu aşk dolayısıyla cezalandırılacağını düşünen kız çocuk kaygı duymaya başlıyor. Ancak Elektra kompleksi kavramını Freud'un öğrencisi olan Jung'un geliştirdiğine parmak basmakta yarar var. Freud yalnızca Oedipus kompleksini açıklamakta. Gelişimin ilerleyen dönemlerinde, her iki cins de kendi hemcinsi ebeveynini kıskanmayı bırakıp onları örnek alarak kız çocuk babası gibi bir erkeği, erkek çocuksa annesi gibi bir kadını eş olarak etkileyebileceğini kavrıyor.

Gizil dönem 6 yaş civarını kapsıyor. Cinsel arzuların en aza indiği bu dönemde asılı kalan bireyler ileride cinsel yönden tatminsizlik çekebiliyorlar. Cinsel enerji daha çok spor gibi faaliyetlere yönleniyor.

Genital dönem ergenlikle başlayıp hayatımızın geri kalan bütününü kapsıyor. Her ne kadar haz genital bölgede yoğunlaşsa da tutku, sevgi ve bağlılıkla beslenmeye başlıyor. Freud'a göre bu son aşamaya ulaşabilmek adına önceki dönemlerde herhangi bir asılı kalma durumunun yaşanmamış olması gerekiyor.

Yazının tamamına Bilim ve Ütüopya Dergisi kaynaklık etmiştir.

Sayın evrensel-insan umarım bu yazılar ile var olan güdüleri yok saymak yerine, onlarla yaşamanın ve onları sosyal yasam içinde iyiye kanalize etmenin yollarını arayabiliriz.

Gerçegi degerlendirme yetisi bireyin ruhsal dünyası içinde olup ve dışında olup bitenlerin ayırt edilebilmesidir. Neyin düşünce, neyin eylem ve olay, neyin imge , neyin gerçek oldugunun bilinmesidir. Bu bir benlik işlevidir. Alt benliklerimizde egemen olan doyum ve haz ilkesi dürtülerimizn meydana getirdigi hisler olmasına karsın , benliklerimzde egemen olan ise gerçekliklerdir. Dürtülerimiz üzerinde bir egemenlik inşa edebiliriz belki yada belirli vadelerde isteklerini yada dayattıklarını erteleyebilir veya yok sayabiliriz fakat bunlarda göreceli iktidarlardır.

Saygideger meaculpa;

Sigmund Freud'un, insanoglunun icinde bulundugu psikolojik yapinin kokenine inisi ve aciklamasi, sadece evrensel sorun kokenli ve dogal olarak algilanan dusunceye teslimiyettir.

Yani neden insanoglunun-ki genelde birey temelinde-oyle oldugunun aciklamasi ve analizidir.Yani-sizin gibi-dogalligi kabul etmekte ve teslim olmaktadir.

Tabulu rasa gorusu ise, hicbir seyin dogal olmadigini yasamsal tecrube ve dogayla yasanan icicelik ve iliskiyle dusunceye yerlestigini ve onu yonlendirdigini soyler.YANI ICGUDU GIBI DOGUSTAN VERILEN TUM VERILERI BOSA CIKARIR.

Freud, olani, olan temelinde analiz eder ve dogalcidir.Tabulu rasa ise olanin ortaya nereden ve nasil ciktigini izah eder,dusuncecidir.Genelde Freud'unki sadece teshistir.Tedavisi pek yoktur.

Saygilarimla;
evrensel-insan

Saygideger meaculpa;

Doganin ve dogalligin-herseyde oldugu gibi-ne oldugunu, nasil olustugunu v.s. tanimlayan dusuncedir.Dusuncenin de evrensel kokeninin nasil bir sorun oldugunu ben belirttim.

Freud'un dusuncesinden cikan bu dogallik analizi, onun bu evrensel sorunu goremedigini ve bu sorunlu dusunce temelinde olaya yanastigini gosterir.

Dusunce hem fonksiyonel hemde ifadesel olmasaydi;herhangi birseyi ortaya koymak mumkun olmazdi.Onemli olan dusuncenin dogalliginin bilincine varmak; ve bu dogalligin sorun kokenini algilayip,dusuncenin dusunme aliskanligini ve yerlesmisligini degistirmek.

FONKSIYONEL VE IFADESEL YAPISINDAKI EVRENSEL SORUNU ORTAYA KOYMAK, dusuncenin dusunme yapisinin hem yonunu hem de icerigini olusturan evrensel alisilagelmisliginin sistemini degistirmek.

Tabi ki insan algili insanlik icerikli ve insani ilgilendiren ve iliskide bulundugu her varligi koruyucu, kollayici temelli bir degisim.

Bu degisim de soyuta, nakli bakis acisina ve ayrilmislik temelli ifadelere ihtiyac yoktur.

Saygilarimla;
evrensel-insan

Meaculpa, attin bir kuyuya tas. Bakalim kuyudan tas yerine neler neler cikacak.

Evrensel, Fureud'unki sadece teshisdir, tedavi yok diyorsun.
Dogru teshis dogru tedevinin baslangicidir ve Psikiatride yada tum tib bilimlerinde teshis olmadan tedavi olmaz.
Ve teshisden baska sonuclar ortaya koymak gercegi carpitmaktir.
Bilim adami kendi fikirlerini inanclarini degil gozlemlerini ortaya koyar ve bu gozlemler birkac dakika birkac gun degil uzun yillar boyunce ve binlerce denekle yapilir.

Saygideger walla;

Teshis ama; evrensel dusunce sinirinin icine hapsolmus, sorunlu bir teshis.Dolayisiyle, tedaviside sorundur.

Yani sorunsalliktan kurtulamamis teshis ve tedavi.Ki insanoglu bu temelli teshis ve tedaviyi kendini bildi bilele uyguluyor, her tedavi de yeni sorunlari doguruyor.

Dusuncenin evrensel sinirinin getirdigi boyunduruk tutsakligindan-ki getiren kendisi-kurtulamiyor.Onu yok saysada boynundan-dusuncesinden- cikarip atamiyor.

Saygilarimla;
evrensel-insan

Bütün bilgilerimizin kaynagı deneylerdir ve zihin doğuştan bir boş levhadır.( table rasa)

Doğuştan gelen hiçbir bilgi yada ilke yoktur.

Zihin yani bu boş olan levha, deney ve gözlemler vasıtasiıyla gönderilen bütün çeşitli izlenimleri alma kabiliyetindedir.

V.s... v.s kısacası table rasa ve emprizm. Locke ile başlayıp, berkeley ile devam edip hume ile zirve yapan ama kendi içinde de çıkmazları olan felsefik bir görüş.


Benim değinmek istediğim konu ise "table rasa" yani insan zihnini bomboş bir levha olarak kabul eden görüşün eleştirileri adına olacaktır. Bu görüş yada epristlere göre zihin bomboş oldugu için onu doldurabilecelk tek etken duyumlardır. Sanki otomatige baglamışız gibi aldıgımız bütün duyumları bilgiye ceviriyor ve zihnimizi sadece bu duyumlarla yüklüyoruz. Ee peki nerde o zaman çagdaş bilim dallarının; psikolojinin, pedagojini, antropolojinin ortaya koymaya çalıştıgı aktif insan zihni ve faliyetleri??
İnsan beyni sadece duyumlara kilitlenencek kadar pasif bir yapıda değildir bilakis düşünmek , hükümlere varmak, hayal kurmak, rüyalar gormek ve bunun gibi daha bircok psikolojik faaliyetin merkezdir. Boş bir levha olan zihnin yüklenmesi sadece deneylerle yada senin deyiminle yaşamsal tecrübelerle sağlanacak ise; milyarlarca insanın yaşamsal tecrübelerini ortak bir payda da nasıl bir araya getiripde aklına gelebilecek bütün pozitif bilimlerde formel bir mantık saglayacagız? Hadi emprizm in eleştirlerini bir kenara barıkayorum ki fazlasıyla tartışılabilir bir konu aksi halde felsefe de ne derdik.
Benim asıl değinmek istedigim konu şu sayın evrensel;

Empiristler, sezgiye dayanan bilgiyi reddetmişlerdir. bilginin deney ve tecrübelere dayandıgını dile getirmişlerdr. Ama sezgisel bilgiyi red ediş, içgüdüsel fikirleri kesin olarak red etmez, çünkü içimizde doğuştan var olan duygu, düşünce ve bedenimizi yönlendiren birtakım eğilimlerin hala var oldugunu söyluyor ve hemen akabinde size şu soruyu yöneltiyorum: eminmisiniz table rasa görüşünde iç güdülerin reddine? zahmet olmaz ise kaynak da veriseniz seviniriz, mukayese edebilmek adına.

Ayrıca freud u teshisçi ilan ettiniz de çözüme dair önereceginiz isimler kimlerdir yada tedaviyi gercekleştirebeilecek düşüncenin evrensel sınırının boyundurlugundan sıyrılan şanslı merkezler yada otoriteler nelerdir, kimlerdir?