Türkiye'de Laikliğin Doguşu

[sargon]

Gectigimiz yil yazmistim. Bir okul ödevi olacagi icin Cumhuriyet dönemine iliskin söylemleri dikkatli tutmaya calistim. Su ana kadar hicbir yerde yayinlanmadi.

Türkiye Cumhuriyet’inde Laikliğin Doguşu

Türkiye Cumhuriyetinde laikligin dogusunu aciklayabilmek icin öncelikle Türkiye Cumhuriyetinin icinden dogmus oldugu Osmanli Devletindeki din ve devlet iliskisini kisaca aciklamamiz gerekir. Böylelikle Türkiye’de laikligin nasil olusup gelistigini ve hangi temellere dayandigini anlama sansimiz olacaktir.

Osmanli devleti nasil bir devletti

Osmanli devletinde dinin ne kadar yönlendirici oldugu cok tartisilmistir. Bu konuda iki görüs öne cikmaktadir. Birinci görüse göre Osmanli devleti bir seriat devletidir, ancak Tanzimat dönemi ile birlikte baslayan islahat hareketleri yasanmistir. Ikinci görüse göre ise Osmanli, aslinda tam bir seriat devleti degildir, örfi hukuk ile seriat hukuku birlikte varligini sürdürmüstür ve din, padisahlarin istedikleri uygulamalari yapabilmek icin kullandiklari bir sey olmustur, seyhülislamlar padisahin emir kuludur. Osmanli’daki din ve devlet iliskisini anlayabilmek icin bu iki görüsü de gözönünde bulundurarak gelismelere kisaca deginecegiz.

Osmanli’nin kurulus döneminden Yavuz Sultan Selim’in Misir seferi ile halife II. Mütevekkil’i Istanbul’a getirmesine kadar gecen dönemde dinsel ilkeler devlet isleyisinde fazlaca etkili degildir. Yöneticileri Islama bagliliklarini belirtseler de daha cok bir Balkan ülkesi durumundaki Osmanli tebaasi icinde müslüman halk ezici bir cogunluk degildir. Bu yüzden de daha cok geleneksel (örfi) kanunlar uygulanmistir, ancak fetihler sirasinda “cihat” kavrami öne cikarilmistir.

Devletin dini vasfi halifeligin getirilmesi ile öne cikmistir, ancak Yavuz Sultan Selim’den II. Abdülhamit’e kadar padisahlarin “halife” vasiflarini resmi olarak kullanmadiklarini da biliyoruz. Halifenin Kureys kabilesinden olmasi gerektigi elestirilerine karsi sultanlar Islama hizmet ettiklerini söyleyerek müslüman tebaalarini yönetiyorlardi. Osmanli devletinde bir tür anayasa sayilabilecek bir metin yoktu. Padisahlar kanunnameler cikartiyordu ama bu kanunlarin Ser-i Serif’e (Seriat Kanunlari) aykiri olmamasi gerekiyordu. Buna karsin Islam hukukunda yer alan bazi cezalar uygulaniyor, bazilari uygulanmiyordu. Ornegin islam hukukunda yer alan el kesme ve sopa cezalari yerine para cezalari veriliyordu. Buna karsin Islam hukukunda yer almayan sultanlarin kardeslerini bogdurmalari uygulaniyordu. Bunlar icin fetvayi da seyhulislamlar veriyordu. Osmanli’daki maliye sistemi de seriat kurallarina tam olarak uymuyordu . Padisahlar vezir ve seyhülislamlari atiyordu, ama seyhülislamlarin tam bir emir kulu oldugunu söylemek de zordu. Herseye karsin Osmanli devleti belirgin bir sekilde teokratik (dini ilkelere dayali) ve monarsik bir devletti. Orfi kanunlar cöküs dönemindeki islahat hareketleri ile birlikte daha da öne cikti ve devlette iki kanunun da ayni anda yasadigi bir sürec yasandi.

Osmanli’da Islahat Hareketleri ve Laiklesme

Fransiz devriminin oldugu yil tahta gecen III. Selim’in ve ardindan II. Mahmut’un giristigi islahat hareketleri yenicerilerin sert tepkisiyle karsilasti, hatta cizgili pantalon giyen II. Mahmut “gavur padisah” olarak anilir oldu. II Mahmut tam bir bati hayrani idi ve özellikle hukuk ve egitim sisteminde ilk laik girisimler onun zamaninda gündeme gelmistir. Onun zamaninda ilk tip okulu olan Mekteb-i Tibbiye-i Sahane kuruldu ve laik temelde egitim veren bir okul idi.

II. Mahmut’un ölümünden sonra yerine gecen 17 yasindaki Abdülmecit’i ikna eden Mustafa Resit Pasa Tanzimat Fermani’ni ilan etti. (Fermanin okundugu yerden ötürü Gülhane Hatt-i Hümayunu yada Gülhane Fermani denir) Bu ferman belirgin sekilde Fransiz Devrimi’nin Insan ve Vatandas Haklari Bildirgesinden esinlenmisti. Buna karsin getirdigi yenilikleri Islamiyete ve Kuran’a dayandirmaya özen gösteriyordu. Ilk olarak padisahin tebaasi yerine “Osmanli vatandasligi” diye bir sey gündeme getiriliyor, herkes kanunlar önünde esit kabul ediliyordu. Hemen bir yil sonra (1840) Fransiz Ceza Yasasi uyarlanarak yeni bir ceza yasasi cikartildi. Ceza ve Ticaret davalarina bakmak üzere laik nitelikte mahkemeler kuruldu. Kisa bir süre sonra yine Fransiz Ticaret Kanunu esas alinarak Ticaret Kanunu cikarildi. Bu kanunda ilk olarak faiz, anonim sirket, kambiyo senedi gibi kavramlar Osmanli hukukuna girmis oldu. Egitim alaninda da önemli gelismeler yasandi. Medrese egitim sistemine alternatif olarak Fransiz egitim sistemini örnek alan Maarif-i Umumiye Nizamnamesi kuruldu ve laik egitim kurumlari acilmaya baslandi. Böylece Tanzimat dönemi laiklige atilmis önemli bir adim olmustu.

1876 yilina gelindiginde Mithat Pasa’ya mesrutiyeti ilan etme ve sadrazamlik sözü vererek tahta cikmayi basaran II. Abdülhamit, Osmanli’nin ilk anayasasi olan Kanun-i Esasiyi ilan etti. Gerci Kanun-i Esasi’nin 11. maddesinde “devletin dini Islamdir” deniliyordu ama yine de Kanun-i Esasi bir Islam ülkesinde yürürlüge giren batili anlamda ilk anayasadir. II. Abdülhamit, Osmanli-Rus savasini bahane ederek meclisi feshetti, Kanun-i Esasi feshedilmediyse de II. Mesrutiyete kadar uygulanmadi.

II. Abdülhamitin devletin cöküsüne cözüm olarak bazi islamci aydinlarin önerisini gündeme aldi. Bunun adi panislamizmdi. Buna göre Osmanli cöküs yasiyordu ve bu cöküsün kaynagi hiristiyan Avrupa ülkeleri idi. Bu cöküsten ancak bir Islam Birligi kurularak kurtulmak mümkündü. Sünni ve Sii müslümanlar biraraya getirilmeli idi. Bu yüzden II. Abdülhamit halifeligi tekrar öne cikararak, bütün Islam dünyasinin önderi oldugunu göstermeye calisti. Bunun icin bircok ülkeye elciler gönderildi, bir cihat cagrisi yapildiginda bütün müslüman dünyasindan destek alinacagi düsünülüyordu. Halbuki panislamizm fikri tamamen siyasal bir girisimdi ve beklendigi gibi bir sonuc üretmesi mümkün degildi. Cünkü her bir müslüman ülkenin kendi ic ve dis siyasi dengeleri farkli idi ve ister istemez kararlarini bu temelde veriyorlardi. Abdülhamit’in siyasi plandaki panislamizm anlayisina kasin, Osmanli’da laiklesme süreci adeta vazgecilmez ve kendiliginden bir sürec gibi varligini sürdürmeye devam etti. Ordunun modernlesmesine devam edildi, egitim alaninda ilk olarak kiz okullari acildi ve laik egitim veren okullarin ve ögrencilerinin sayisi adeta patlama yasadi. II. Abdülhamit’in ajan olabileceklerinden süphelenerek kara carsaf ve peceyi yasaklamasi da tarihin ilginc olaylarindan biridir.

Osmanli devletinin cöküs sürecine geldiginde iki anlayis öne cikar. Birincisi Avrupa ülkelerindeki gibi muasirlasmanin (modernlesme) cöküsü engelleyebilecegi düsüncesidir. Bu cercevede yapilan islahatlara tepki olarak da asil olarak dini ilkelere sarilmanin cöküsü engelleyecegi düsüncesi gelismistir. Bu iki temel anlayis arasindaki mücadele günümüze kadar sürmüstür. Birinci anlayis III. Selim, II. Mahmut, Tanzimat ve Mesrutiyet hareketlerinin ardindan Ittihat Terakki ve Atatürk tarafindan devam ettirilmistir. Ikinci anlayis ise II. Abdülhamit ve sonrasinda islamci hareketler tarafindan sürdürülmüstür.