Akıl ve Bilim Üzerine Düşünceler

[Andrew]

Varlik/ontoloji nedir? Ontoloji (Yunanca ón "varlik" ve lógos "bilim" anlamina gelir), yani varlik bilimi. Ontolojide yapilan en onemli ayrim, metafizigin diger tum ayrimlarini belirler: VARLIGIN KENDISI (ipsum esse) ile VAR OLAN SEYLER (entia) arasindaki ontolojik FARK. Bu iki kavrami daha net bir sekilde ayirt edebilmek icin Thomas Aquinas'in kullandigi Latince terimleri kullaniyorum. "Varligin kendisi" (ipsum esse), varlik fiilini ya da var olma eylemini ifade eder. Varlik, bir fiil olarak dusunulur ve yalnizca "var olma" anlamina gelir. Bu kavramda varlik, bir seyin belirli bir anda var olup olmamasiyla ilgili degildir; varlik her yerde ve her zaman mevcuttur. Basitce ifade edilirse, varlik sadece "vardir." Bu kavram, bireysel varliklarin var olabilmesinin gerekli kosulunu olusturur.

Ontolojik farkin ikinci terimi olan entia ise, var olan her seydir—yani varliga sahip olan, ancak varligin kendisiyle ozdes olmayan her sey. Tum bireysel varliklarin (entia) ORTAK BIR VARLIK paylastigini soyleyebiliriz, ancak varligin kendisi (ipsum esse), bireysel varliklardan farklidir ve onlarin ozdes oldugu bir varlik degildir. Varligin kendisi, tum varliklari kapsar ve onlari asar. Bu anlamda, varligin kendisi (ipsum esse), bireysel varliklarin (entia) var olmasina izin veren, onlara varliklarini "paylastiran" seydir. Boylece metafizigin en temel ayrimi, varligin kendisi (ipsum esse) ile bireysel varliklar (entia) arasindadir.

Bu ayrim yapilmazsa, evrenin merkezinde ben varim diye dusunme hatasina duserim. Ancak gercek su ki, ben, ORTAK BIR VARLIK PAYINI PAYLASAN ve varlik dunyasinda bulunan bir varligim. Hicbir varlik kendisini varliga getirmez, VARLIK YARATILAMAZ, varligin kendisi, bireysel varliklarin var olmasini saglayan bir kaynaktir. Varliklarini baska nereden alabilirlerdi ki? Tanri'dan mi? Sanmiyorum.

Her bir varlik, var olma bakimindan ortak bir yon tasisa da, bireysel farkliliklarla birbirinden ayrilir. Her bir varlik, belirli bir zaman ve mekânda var olur ve bu var olma bicimleri onlari diger varliklardan ayirir. Yani, tum varliklar var olma ortak paydasini paylassa da, her varlik bu varolusu kendine ozgu bir sekilde deneyimler ve varligin kendisiyle dogrudan ozdeslesmez. Varligin kendisi (ipsum esse), bireysel varliklari (entia) hem icerir hem de asar. Bu bireysel varliklar, varligin kendisinden tureyerek var olurlar, ancak varliklarinin kaynagi olan bu varligi asla tam olarak kavrayamazlar. Bireysel varliklar, varligin kendisinden bir pay alirlar, ancak bu pay hicbir zaman tam anlamiyla varligin kendisi olamaz.

Bu baglamda, ontoloji, bireysel varliklarin nasil var oldugunu ve bu varliklarin ortak bir varolusta nasil birlestigini arastirir.

Burada dikkat edilmesi gereken bir diger onemli nokta, varlik ile varliklar arasindaki iliskinin NASIL oldugudur. Her bireysel varlik, KENDISINE OZGU BIR BICIMDE var olur ve diger varliklarla belirli bir iliski icinde bulunur. Bu iliskiler, varliklarin birbirleriyle nasil etkilesimde bulunduklarini ve birbirlerini nasil tanimladiklarini belirler. Varliklarin bu iliskisel yapisi, onlarin varolus bicimlerini daha da zenginlestirir. Ornegin, bir varlik yalnizca kendi basina var olamaz; varlik, diger varliklarla olan iliskisi sayesinde anlam kazanir. Bu iliskiler, varligin hem bireysel hem de toplumsal boyutunu aciga cikarir.

Metafizikte bu tur sorular, bireysel varliklarin nasil bir butun icinde yer aldigini ve bu butunun nasil yapilandigini anlamaya yonelik derin bir sorgulamanin parcasidir. Bireysel varliklar, birbirleriyle olan bu iliskileri araciligiyla var olurlar ve bu iliskiler, varligin cok boyutlu dogasini anlamamiza yardimci olur.

Varligin kendisi, tum varliklarin sinirlarinin otesindedir. Varlik, ne mekana ne de zamana baglidir; mekân ve zaman, varlik sayesinde var olan seylerdir. Varligin kendisi, tum bu sinirlamalardan bagimsizdir. Varligin, en kucuk yapi biriminde evrenin bir BASLANGICI YOKTUR. Bu nedenle, varligin askinligi, bireysel varliklarin sinirlarinin otesine gecer. Varligin askin dogasi, ayni zamanda varolusun sonsuzlugunu ve sinirsizligini da ifade eder. Varlik, tum bireysel varliklara imkân tanir, ancak onlarin sinirlariyla sinirli degildir.