İslam Öncesi Arabistan'ı Keşfetmek: Yeni Keşifler Ortaya Çıktı! | Dr. Ahmad Al-Jallad

[Muhyiddin Arabi]

Türkçe Özeti


Bu kaynak materyal, İslam öncesi Arabistan uzmanı Dr. Ahmad Al-Jallad ile yapılan bir röportajın dökümünden oluşmaktadır. Dr. Al-Jallad, İslam öncesi dönem hakkında mevcut bilgileri yeniden şekillendiren son epigrafik ve arkeolojik keşiflerin önemini vurgulamaktadır.


Metodoloji ve Kaynak Eleştirisi

Dr. Al-Jallad'ın birincil ilgi alanı İslam öncesi Arabistan'dır. İslam döneminde üretilen ve İslam öncesi Arabistan hakkındaki bilgilerin çoğunluğunu oluşturan materyallerin, o döneme ait gerçek hatıraların toplanması değil, üretken (generative) bir süreç olduğunu belirtmektedir. Bu hikayeler, genellikle folklor ve efsanelerden türetilmiştir ve İslam'ın kuruluşundan yaklaşık 150 yıl sonra ortaya çıkan antika eserlere duyulan ilgiden kaynaklanmıştır. Dr. Al-Jallad, bu nedenle, tarihsel gerçekliği yorumlama merceği haline gelen İslami edebi gelenekten ziyade, saha çalışması ve epigrafik kanıtlar yoluyla yeni veriler üretmenin gerekliliğini savunur.

Geleneksel olarak, İslam öncesi Arapların okuryazar olmadığı düşünülse de, 19. yüzyılın ortalarından bu yana ve özellikle "Altın Çağ" olarak adlandırdığı 21. yüzyılın başlarında yapılan epigrafik ve arkeolojik keşifler, 100.000'e yakın metin ortaya çıkarmıştır. Bu büyük metin külliyatı, teorik tartışmaların ötesine geçerek, döneme ait kanıt temelli bir tarih taslağı çıkarmayı mümkün kılmaktadır.


Saha Çalışması ve Safaitik Yazıtlar

Dr. Al-Jallad, Ürdün ve Kuzey Suudi Arabistan'daki Kara Çöl'de (Black Desert) yoğun saha çalışmaları yapmaktadır. Araştırmaları özellikle 50.000 metinlik büyük bir külliyata sahip olan Safaitik yazıtlarına odaklanmaktadır.

• Ayin Çadırı (Sit): Dr. Al-Jallad, Safaitik metinlerdeki "sit" kelimesinin geleneksel olarak basitçe "çadır" olarak yorumlandığını, ancak daha geniş bir bağlamda "cenaze anıtları ve ölüler için yas tutma" ile birlikte geçtiğini keşfetmiştir. Al-Jallad, bu çadırın, yas tutanların ölüleri anmak ve onlarla ziyafet çekmek için kullandığı ayin çadırı (ritual shelter) olduğunu öne sürmektedir.

• Sosyal Unvan ('Arus): 2019'da Kara Çöl'de keşfedilen "the'at" adlı bir gömü yapısı, Go adlı önemli bir kadını anmak için yapılmıştır. Bu kadın için kullanılan 'arus kelimesi Arapça sözlüklerde "gelin" anlamına gelmektedir. Ancak, aynı unvanın daha sonra bir erkeğin mezar yazıtında da bulunmasıyla, Al-Jallad, bu terimin aslen asil bir unvan veya kabile şefi gibi sosyal bir konumu ifade ettiğini, zamanla anlamının "gelin/damat" olarak daraldığını varsaymaktadır.


İslam Öncesi Allah İnancı ve Kozmoloji

Yeni keşfedilen bir Safaitik yazıt, İslam öncesi Arabistan'daki tanrı inancına dair çarpıcı bir kanıt sunmuştur:

• Bu tamamen pagan bağlamdaki yazıt, Allah'ın 41 kez geçtiği Safaitik külliyatının bir parçasıdır.

• Yazıtta bir adam, Allah'a yakararak "nur" (ışık) bahşetmesini istemekte ve O'nun tapınağında "Bayt" (Kabe'yi tanımlamak için kullanılan kelimelerden biri) bir kurban sunduğunu belirtmektedir.

• Yazıtta Allah için kullanılan bir sıfat, O'nu "yaratıcı" olarak tanımlamaktadır ve bu, Kuran'da yaratılış için kullanılan fiille aynı kökten gelmektedir (temel anlamı "ayırmak/yarmak").

• Bu keşif, Kuran'daki terminolojinin ve kavramlarının 600-700 yıl öncesine ait tamamen pagan bir bağlamda var olduğunu göstermekte ve doğrudan bir alıntılama yerine, Ortadoğu mitolojik mirasının ortak bir parçası olduğu fikrini desteklemektedir; bu ortak miras, kozmosun "ayırma" veya "yarma" eylemiyle yaratılması fikrini içerir.


İslam'ın Yükselişine Yakın Dönem: Paleo-Arapça Yazıtlar

Son yıllardaki çalışmalar, Dr. Al-Jallad'ın Suudi Arabistan'daki Hicaz bölgesinde yoğunlaştığı Paleo-Arapça yazıtlar üzerine odaklanmıştır. Bu yazıtlar (6. yüzyıl ve erken 7. yüzyıllara ait), Nabatî yazısının en son aşaması olup, İslam'ın ortaya çıktığı yakın çevreye dair küçük bir pencere sunmaktadır.

• Monoteist Eğilim: Paleo-Arapça yazıtlar, bölgenin İmparatorluk monoteistik ideolojilerinden derinlemesine etkilendiğini göstermektedir. Örneğin, 6. yüzyıla ait bir yazıt, bir kişinin "Ey Allah (God), senin adınla... Rabbinin bağışlanmasını dileyen" şeklinde monoteistik bir bağlılık ifadesi kaydetmektedir. Bu, geleneksel Arap pagan dinindeki dinsel inançlardan tamamen farklı bir tondur.

• Mekke Çevresindeki Kanıtlar: 2021 ve 2022'de Taif (Mekke'nin bitişiğindeki şehir) çevresinde yapılan keşifler, Mekke'nin daha geniş bölgesinden elde edilen ilk doğrulanabilir Paleo-Arapça yazıtları ortaya çıkarmıştır.

• Taif'te bulunan 7. yüzyılın başlarına ait bir yazıt, "Rabbimiz, senin adınla... Allah'a karşı dindar olmaya çağırıyorum" gibi bir ifade içermektedir. Yazıtın sahibi, İslami gelenekte Muhammed'in bir sahabesi olarak bilinen biri olabilir, ancak ismini (pagan adı Abd) koruduğu ve İslami gelenekte bilinmeyen bir yakarış kullandığı için, bu yazıtın Müslüman olmadan önceki dinsel kimliğini yansıttığı ve İslam'a olan yakınlığı gösterdiği düşünülmektedir. Hatta daha sonra dindar bir kişinin gelip bu şahsın pagan adını (Abd) yazıt üzerinde balyozlamaya çalıştığına dair kanıtlar görülmektedir.


Sonuç ve Gelecek Vizyonu

Dr. Al-Jallad, bu alandaki ilerlemenin artımlı olduğunu belirtmekte ve Hicaz'ın (özellikle Mekke ve Medine arasındaki bölge) çoğunun hala keşfedilmemiş olduğunu vurgulamaktadır. Bu nedenle, İslam'ın kökenleri ve İslam öncesi Batı Arabistan'ın durumu hakkında kesin bir "büyük resim" çizmek için henüz yeterli veriye sahip olunmadığı sonucuna varmaktadır. Yapılan her keşif, eski varsayımları (örneğin Hicaz'da monoteistlerin olmadığı gibi) sorgulamakta ve bu kayıp dünyanın anlaşılmasına katkıda bulunmaktadır.