Kamil ve İbadete Layık

[fevziyapak]

Oldukça soyut, kavranması zor gibi görünsede teizmde Tanrı ile diğer her şey arasındaki asıl farka işaret eden sıfatı ele alalım. Önce kendi başına var olmak nedemek onu anlamaya çalışalım. Biz insanlar hayatı “içerinden” yaşarız, bunun için gerekli olan dahili canlılık zayıfladığında kendi varoluşumuzu tehlikede ve kendimizi güvensiz hissederiz. Varoluşumuz değişik derecelerde harici varlıklara ve şartlara bağlıdır. Şimdi bunlardan hiç birine, başka hiçbir şeye muhtaç olmayan bir varlık fikrini düşünelim. O ortaya çıkışında veya varlığını sürdürebilmesinde hiçbir şeye borçlu değildir. Her ne olursa olsun başka hiçbir şey tarafından varlığı tehdit altında değildir, zarar görmez, tahrip edilemez. Böyle bir şey bütünüyle içeriden tamamiyle kendi başına varolacaktır. Biz buna tek kelimeyle bizatihi mevcut diyeceğiz.

Şimdi iki terim daha ele alalım. Zorunlu ve şartlı. Bir şeyin şartlı olduğunu söylemek onun kendisi dışında şeylere ve şartlara bağlı olduğunu söylemektir. Eğer bir varlık hiçbir suretle şartlı değilse başka şeyler ve şartlar neliğinden bağımsız biçimde var olacaktır. Bu durumda onun varlığı kaçınılmazdır, sakınılamazdır. Başka bir ifadeyle, o zorunlu bir varlıktır, başka hiçbir şeye değil fakat kendine dayanan bir varlıktır. Onun var olduğu kabul edildiğinde geçmişte var olduğu ve gelecektede var olacağı mutlak olarak kabul edilmelidir. Geleneksel teizmin tasavvur ettiği Tanrı'nın bu anlamda zorunlu ve bizatihi mevcut olduğu kesindir. Tanrı'nın var olmaması kısaca imkansızdır. Tanrı'nın zorunluluğu ve kendikendine var olması onun kemalinin zorunlu ögeleridir.

Gündelik yaşamda gördüğümüz algıladığımız herşey şüphesiz şartlı varlıklardır. Maddenin asli kurucu ögeleri basit parçacıklar bile yüksek enerji fiziğinde kanıtlandığı üzere değişmez değillerdir. Oluşurlar, kaybolurlar ve başkalarına dönüşürler. Büyük patlama teorisine görede evrenin madde enerjisinin bile bir kaynağı var gibi görünmektedir. O halde şayet Tanrı'dan başka zorunlu ve bizatihi mevcut olan bir şey varsa bile bunun ne olabileceğine dair bir fikrimiz yok ve böyle bir şeyin varolduğunu farz etmek için de herhangi bir sebebimizde yok.

Ancak daha kuvvetli bir anlamda bir şeyin “zorunlu” olduğu söylenebilir. Bazı önermelerin mantıksal olarak zorunlu olduğu ifade edilir. Bu şu demektir, bu önermenin yanlış olması mantıksal olarak imkansızdır. Böyle bir önermenin yanlışlığı çelişki içerecektir. Örnek olarak, “her üçgen üç açılıdır” önermesini inkar etmek çelişki içerecektir. Bu mantıksal olarak zorunlu bir önerme olur. Bu örnekleme ile diyebilirizki, mantıksal olarak zorunlu bir varlık, var olması mantıksal olarak zorunlu olan, varolmaması çelişkili ve mantıksal olarak imkansız olacak bir varlıktır.

Şimdi dikkat edelim, şayet Tanrı'nın varlığı mantıksal bir zorunluluksa o halde Tanrı zorunlu varlıktır ve tersi geçerli değildir. Tanrı bizatihi mevcut olabilir ve mantıksal olarak zorunlu olmaksızın, o anlamda zorunlu olabilir.

Peki Tanrı mantıksal olarak zorunludur diye anlaşılmalımıdır. Teist filozofların çoğu Tanrı'nın var olmasının mantıksal olarak zorunlu olduğunu öne sürmüşlerdir. Bir o kadar fazla sayıda filozofta aksini söylediler.

İlk bakışta “Tanrı vardır” önermesi mantıksal olarak zorunlu bir doğru olarak görünmemekterdir ve “Tanrı yoktur” önermeside, ilk bakışta mantıksal olarak çelişkili görünmemektedir. Immanuel Kant(1721-1804) bir şeyin varoluşunu belirten hiçbir önermenin mantıksal olarak zorunlu olmayacağını söyledi ve bir çok kişiyi ikta etmişti. Yani, “her üçgenin üç açısı vardır” önermesi zorunludur, fakat “bir üçgen vardır” önermesi zorunlu değildir.

Şimdi şunu düşünelim, eğer Tanrı'nın varlığı mantıksal olarak zorunlu ise, bu durum Tanrı'nın bir “kemali” , Tanrı'yı daha aşağı bütün diğer varlıklardan ayıran mükemmelliklerden biri sayılacak.

Fakat eğer Tanrı'nın varlığı mantıksal olarak zorunlu değilse, Tanrı'nın varlığının zorunlu olması imkansız olacaktır. O taktirde, “zorunlu varolma” bir kemal sayılmayacak, biz insanların icat edip Tanrı'ya izafe ettiği başka bir çok mantıksal olarak tutarsız sıfattan biri olacaktır.